Δημιουργία υφάσματος & Υφαντική τέχνη

Τεχνικές ύφανσης

Κατά τη διάρκεια της ύφανσης, το στημόνι και το υφάδι μπορούν να συνδυάζονται με διάφορους τρόπους, από τους οποίους προκύπτουν αντίστοιχα και διαφορετικοί τύποι ύφανσης. Στους τρεις βασικούς τύπους ύφανσης ανήκουν η απλή, η διαγώνια και η ύφανση σατέν.

1) Απλή ύφανση, γνωστή και ως ραβδωτή (tabby, plain) ύφανση

Αποτελεί την απλούστερη μορφή ύφανσης και χαρακτηρίζεται από τη γενική χρήση ενός μόνο σετ νημάτων στημονιού και υφαδιού. Το σχέδιο δημιουργείται εισάγοντας, εναλλάξ, τα επάνω και κάτω νήματα που προαναφέρθηκαν, δημιουργώντας έτσι ένα σχέδιο σαν πίνακα. Με τη χρήση χρωματιστών νημάτων στο στημόνι και το υφάδι ή νήματα διαφορετικού πάχους και είδους, μπορεί να δημιουργηθεί μια ευρεία ποικιλία σχεδίων. Τα υφάσματα που υφαίνονται με απλή ύφανση έχουν μεγαλύτερη αντοχή και σταθερότητα, εμφανίζουν αυξημένη συστολή των νημάτων και στις δύο κατευθύνσεις και το τελικό ύφασμα παρουσιάζει την ίδια εμφάνιση και από τις δύο πλευρές.

Η Αγγελοπούλου-Βολφ (1986: 107) διακρίνει τα υφαντά που γίνονται με απλή ύφανση, με δύο ή τέσσερα μιτάρια και πατήθρες, σε δύο μεγάλες ομάδες:
α) αυτά που ελέγχονται από τη μηχανική ενέργεια του αργαλειού
β) αυτά που καθοριστικό ρόλο για τη διακόσμηση παίζουν τα χέρια της/του υφάντρας/υφαντή.

Στην πρώτη ομάδα συγκαταλέγονται οι κουρελούδες, τα πανίτικα ή απολυτά μονόχρωμα, τα ριγωτά στο φάρδος (ρίγες στο υφάδι), τα ριγωτά στο μήκος (ρίγες στο στημόνι), τα κουτωτά (τετράγωνα όμοιου μεγέθους), τα καρωτά (τετράγωνα ανόμοιου μεγέθους), οι πλαστές ή φαινομενικές φασιές, τα κολωνάκια (ή χτενάκι), τα σγουρά ή κλωστά, οι βελέντζες.

Στη δεύτερη ομάδα υπάγονται τα τρητά (στριφτό, χυτό, μπουκέτο Μπρουκς, δανικό μενταγιόν), τα ενυφασμένα πλουμιά (ανεβατό, ανεβατό με πατήματα, σφακιανή βελονιά, ένθετο, τριοπατήτηρο, κουσκουσές), τα φλοκωτά (φλοκάτο, ρύα, φλόσσα), η πισωβελονιά (σουμάκ), το κιλιμίσιο.

Πιο αναλυτικά, αναφορικά με την τεχνική σουμάκ και την κιλιμίσια τεχνική:
• Ύφανση Soumakh
Η ύφανση Soumakh είναι επίσης γνωστή ως ύφανση με κοτσίδες (braiding). Δημιουργείται όταν τα νήματα του υφαδιού εισχωρούν επάνω από τέσσερα νήματα στημονιού, πριν τραβηχτούν κάτω από τα δύο τελευταία νήματα. Η διαδικασία επαναλαμβάνεται σε κάθε γραμμή. Ανάλογα με τον τύπο των νημάτων που χρησιμοποιείται, προκύπτουν διαφορετικά αποτελέσματα. Για παράδειγμα, η ύφανση που παράγεται από μακριά ή χοντρά νήματα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διακόσμηση επιτοίχιας ταπισερί, ενώ η ύφανση που δημιουργείται από λεπτότερα νήματα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για χαλιά και τσάντες. Η τεχνική είναι ευρέως διαδεδομένη στην Ανατολή.

• Κιλίμι (Kilim)
Η ύφανση που εμφανίζει το κιλίμι, είναι απλή, δίχως κόμπους. Επιτυγχάνεται περνώντας τα νήματα του υφαδιού πάνω από κάθε νήμα στημονιού, με αποτέλεσμα η ίδια όψη να υπάρχει και στις δύο πλευρές του υφάσματος (το στημόνι είναι εντελώς κρυμμένο κάτω από το υφάδι). Όταν χρειάζεται νέο χρώμα, το υφάδι εισχωρεί κάτω από το στημόνι μέχρι το σημείο που αλλάζει το σχέδιο και πρέπει να ενταχθεί το νέο χρώμα, δημιουργώντας έτσι τα κενά στην ύφανση. Πρόκειται για τεχνική που εφαρμόζεται στην Ανατολή.

2) Διαγώνια (πλάγια) ύφανση (Τwill)

Πρόκειται για ύφανση με απλή δομή. Δημιουργείται με το πέρασμα του νήματος του υφαδιού επάνω από ένα ή περισσότερα νήματα στημονιού, στη συνέχεια κάτω από δύο ή περισσότερα νήματα κ.ο.κ., με ένα “σκαλοπάτι” ή κενό ανάμεσα στις σειρές, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα διαγώνιο σχέδιο, το οποίο αποτελεί και το χαρακτηριστικό αυτού του τύπου ύφανσης.

Ένας τρόπος για τη διαγώνια ύφανση είναι να χρησιμοποιηθεί αργαλειός υφαντικής με τέσσερα τελάρα μιταριών και αναλόγως του σχεδίου μιτώματος να επιτύχουμε κατά την ύφανση διαγώνια εφέ, εφέ ψαροκόκαλου υφαδιού ή στημονιού και εφέ καρό. Εάν χρησιμοποιήσουμε αργαλειό με δύο τελάρα μιταριών, μπορούμε να επιτύχουμε διαγώνια ή πλάγια εμφάνιση του υφαντικού σχεδίου. Πρέπει να είναι γνωστές όλες οι παράμετροι για την ύφανση του υφαντού και να επιλεγεί η καταλληλότερη μέθοδος σύνδεσης των υφαδιών. Για να επιτύχουμε μεγαλύτερη ευκρίνεια στην απόδοση του μοτίβου, θα πρέπει να έχουμε μία μεγάλη πυκνότητα στο στημόνι και στο υφάδι. Κυρίαρχο ρόλο έχει και ό τρόπος σύνδεσης του υφαδιού που θα επιλέξουμε. Μεγαλύτερη ευκρίνεια στην απόδοση του σχεδίου μας δίνει η μέθοδος σύνδεσης με τρύπα και η μέθοδος σύνδεσης των κοινών υφαδιών. Ανάλογα με την πυκνότητα του στημονιού και του υφαδιού μπορούμε να επιλέγουμε και την κλήση του διαγώνιου ή του πλάγιου σχεδίου.

Πέρα από το απολυτό, το δίμιτο και το τρίμιτο που υφαίνονται με μίτωμα συνεχές 1-2-3-4 (ή 4-1-3-2 ή 1-4-2-3) υπάρχουν ειδικά μιτώματα που δημιουργούν διαγώνιο κυρίως από το μίτωμα (π.χ. δεξιμάτα, ψαροκόκκαλο, σταυροπλούμια κ.λπ.). Τα ειδικά αυτά μιτώματα ακολουθούν έναν καθορισμένο ρυθμό αλλά κάθε σύνολο περιλαμβάνει περισσότερα από 4 κλωνιά στημονιού. Στην κατηγορία της διαγώνιας ύφανσης ανήκουν και οι καραμελωτές, ένα είδος υφαντού με επαναλαμβανόμενα γεωμετρικά σχέδια που δημιουργούνται από το ειδικό μπρούλιασμα και συμπληρώνονται από τα πατήματα (Αγγελοπούλου-Βολφ, 1986: 163, 187)

3) Σατέν ύφανση (Satin)

Πρόκειται για μια δομή ύφανσης που παράγει ένα ύφασμα γυαλιστερό και λείο στη μία πλευρά. Επιτυγχάνεται, περνώντας πολλά νήματα υφαδιού (τέσσερα ή περισσότερα) επάνω από ένα νήμα στημονιού και, στη συνέχεια, τέσσερα νήματα στημονιού επάνω από ένα νήμα υφαδιού κ.ο.κ., έχοντας ως αποτέλεσμα τη γυαλιστερή εμφάνιση του υφάσματος, την αυξημένη ομαλότητα και λάμψη που δίνει η αντανάκλαση του φωτός. Σε επίπεδο υλικότητας, η σατέν ύφανση αξιοποιεί ιδιαίτερα ίνες όπως το μετάξι ή συνθετικές ίνες υψηλής λείανσης, οι οποίες ενισχύουν τη χαρακτηριστική γυαλάδα. Από λειτουργική σκοπιά, η σατέν ύφανση συνδέεται ιστορικά με υφάσματα πολυτελείας και κοινωνικής διάκρισης, γεγονός που της προσδίδει και πολιτισμική σημασία. Παράλληλα, σε σύγχρονες εφαρμογές χρησιμοποιείται τόσο στη μόδα όσο και σε τεχνικά υφάσματα, όπου η λεία επιφάνεια είναι επιθυμητή.

4) Ύφανση με πέλος (Pile Weave)

Πρόκειται για έναν από τους πιο διαδεδομένους τύπους ύφανσης, που χρησιμοποιείται στα χαλιά με πέλος ή κόμπους. Δημιουργείται με την ενσωμάτωση πέλους/ κόμπων/ θηλιών μέσα από τα νήματα του στημονιού και του υφαδιού, προκειμένου να δημιουργηθεί μια απαλή υφή. Στην παραδοσιακή ύφανση με το χέρι, το πέλος σχηματίζεται με τη χρήση μιας ξύλινης ή μεταλλικής ράβδου, που μπορεί να εισαχθεί στο «στόμα» των στημονιών και μετά την απομάκρυνσή της, οι άκρες του πέλους θα σχηματίσουν θηλιές, που θα παραμείνουν στην ύφανση.

5) Ύφανση Ταπισερί (Tapestry Weaving)

Η ύφανση Ταπισερί είναι ένας από τους παλαιότερους τύπους ύφανσης, που όμως παραμένει πολύ δημοφιλής σήμερα ανάμεσα, τόσο σε αρχάριους, όσο και σε έμπειρους υφαντές. Η εν λόγω τεχνική αναδεικνύει περισσότερο το καλλιτεχνικό μέρος της ύφανσης, παρά τη λειτουργία της. Βάσει της μεθόδου των ελεύθερων υφαδιών γίνεται χρήση των νημάτων ως ξεχωριστά χρώματα. Είναι εφικτό για την/τον υφάντρα/ υφαντή να υφάνει τμηματικά, εστιάζοντας αρχικά σε μια μικρή επιφάνεια του έργου και στη συνέχεια να μεταβαίνει σε άλλη, συνεχίζοντας σταδιακά τη σύνθεση μέχρι την ολοκλήρωσή της.

Πρόκειται για τεχνική διαδεδομένη στη Δύση, που αντικατέστησε εν μέρει τη ζωγραφική. Αφενός υφαίνονταν μεγάλες επιφάνειες για να προστατεύσουν εσωτερικούς επιτοίχιους χώρους από χαμηλές θερμοκρασίες, αφετέρου χρησιμοποιούνταν σαν ζωγραφικοί πίνακες. Η ταπισερί λειτουργεί, επομένως, όχι μόνο ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά και ως φορέας αφήγησης και πολιτισμικής μνήμης, συνδυάζοντας την τεχνική δεξιοτεχνία της υφαντικής με την εικαστική έκφραση.

6) Ύφανση Χαλιών (Rug weaving)

Η ταπητουργία έχει τελειοποιηθεί σε διάφορα μέρη του κόσμου από την προϊστορία μέχρι σήμερα, γι’ αυτό και υπάρχουν πολλά στυλ και είδη χαλιού (κιλίμι, χαλί με κόμπους, soumakh, verneh κλπ.). Επειδή τα χαλιά είναι αρκετά μεγάλα, κατασκευάζονται κυρίως σε μεγάλο οριζόντιο αργαλειό, αλλά και σε κάθετο. Στις παλαιότερες, αλλά και στις σύγχρονες Ευρωπαϊκές αγορές, βρίσκουμε χαλιά, τα οποία φέρουν ονομασίες επιμέρους περιοχών, οι οποίες και εγγυώνται την ποιότητα και την ανθεκτικότητά τους.

Αναφορικά με την τεχνική, τα στημόνια τοποθετούνται μετά το ίδιασμα επάνω στον αργαλειό και το μιτάρι πλέκεται ώστε να ξεκινήσει η ύφανση. Το πρώτο βήμα είναι η πλέξη μιας αλυσίδας. Στο δεύτερο βήμα συνεχίζουμε με το κιλίμι. Αυτό δημιουργείται από το πέρασμα του νήματος πρώτα σαν χοντρό υφάδι και μετά σαν ψιλό υφάδι. Η κάθε σειρά ολοκληρώνεται όταν γίνουν και τα δύο περάσματα. Πάνω από το κιλίμι -και μόνο για την πρώτη σειρά- περνάμε το ψιλό υφάδι σαν χοντρό και μετά σαν ψιλό. Κάνουμε και από τις δυο μεριές τους κόμπους της ούγιας και τους ασφαλίζουμε πλέκοντας την ούγια (περνάμε την κλωστή της ούγιας εναλλάξ). Πλέκουμε τους κόμπους με βάση το σχέδιο που διαθέτουμε. Κάθε τετράγωνο στο σχέδιο μας, αντιστοιχεί σε έναν κόμπο στο χαλί, δηλαδή σε ένα ζευγάρι στημονιών μπρος πίσω. Αφού τελειώσουμε τους κόμπους της σειράς, τοποθετείται για πρώτη φορά στο χαλί το χοντρό υφάδι, το περνάμε και το χτυπάμε.

Εν συνεχεία, περνάμε και χτυπάμε και το ψιλό υφάδι και η αλυσίδα που δημιουργείται (από το πέρασμα των υφαδιών) ασφαλίζει τον κόμπο και βοηθά το χαλί στην απόκτηση πυκνότητας. Κόβουμε (κουρεύουμε) το περίσσιο των κόμπων από την κάθε σειρά. Εφόσον έχουμε υφάνει βάσει σχεδίου, κλείνουμε με κιλίμι και αλυσίδα και το χαλί είναι έτοιμο για κόψιμο.

Στα είδη κόμπων που χρησιμοποιούνται στην ταπητουργία συγκαταλέγονται ο τουρκικός κόμπος ή Κόμπος Giordes (συμμετρικός), ο περσικός κόμπος ή κόμπος Sehma (ασύμμετρος), Jufti Κόμπος (γιουφτί) ή κόμπος των 4 στημονιών καθώς και ο ισπανικός κόμπος.

7) Ύφανση με Καρτέλες (Tablet weaving)

Η ύφανση με καρτέλες είναι μια πολύ παλιά τεχνική, δημοφιλής σήμερα στους αρχάριους υφαντές. Οι καρτέλες κατασκευάζονταν από πολλά και διαφορετικά υλικά, όπως φλοιό δέντρων, ξύλο, μέταλλο, δέρμα κ.λπ., ενώ σήμερα χρησιμοποιούνται καρτέλες από χαρτόνι (ακόμη και από κάρτες παιχνιδιών). Ο αριθμός των οπών, που έχει κάθε ταμπλέτα, καθορίζει την πολυπλοκότητα των μοτίβων που μπορούν να υφανθούν. Όσο περισσότερες οπές χρησιμοποιούνται, τόσο περισσότερα σχέδια μπορούν να υφανθούν. Πολύ σημαντική σε αυτή την τεχνική, είναι η προσεκτική εισχώρηση συρμάτων σε οπές, από τις οποίες εξαρτάται η επιτυχία του σχεδίου. Η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται συχνά για να δημιουργηθούν αντικείμενα, όπως ζώνες, στολίδια ρούχων κ.λπ.

Βιβλιογρ. παραπομπές:
• Αγγελοπούλου-Βολφ, Ε. 1986. Ο Αργαλειός. Αθήνα: Εκδόσεις Δόμος
• crosswarp.hua.gr
• Πληροφορίες από το διδακτικό υλικό του Πιλοτικού εκπαιδευτικού προγράμματος του ΚΕΔΙΒΙΜ του ΠΔΜ για την ανάπτυξη δεξιοτήτων που σχετίζονται με τη χειροτεχνία (των διδασκόντων/ουσών: Κ. Γιούπα, Π. Καρβουνιάρη, Α. Ραϊκίδης)